มนุษย์ที่เกิดมาในโลกจะมีสภาพพื้นฐานจิตใจที่ต้องการประสบหรือพบแต่สิ่งที่สวยงาม ไม่ว่าจะเป็นสิ่งสวยงามตามธรรมชาติ หรือสิ่งที่มนุษย์บรรจงสร้างขึ้น แต่เมื่อสภาพความสวยงามตามธรรมชาติบางส่วนได้ถูกทำลายลงไป ก็เกิดการลอกเลียนแบบ ดัดแปลง เพิ่มเติมสภาพธรรมชาติกลับมาทำให้เกิดมีการจัดสวนขึ้น การจัดสวนในปัจจุบันจะเห็นได้ว่าได้รับความนิยมกันมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นสวนสาธารณะ สวนภายในบ้าน

 วัตถุประสงค์ของการจัดสวน มี 3 ประการ

1. การจัดสวนในระบบของพืชผล จะต้องสนองตอบต่อความต้องการของคน คือเอาคนเป็นศูนย์กลางจะต้องเน้นและก็เอื้ออำนวยประโยชน์สูงสุดแก่คน ไม่ว่าจะเป็นด้านร่างกายหรืออื่น ๆ กิจกรรมที่คนกระทำอยู่  

2. การจัดสวน เพื่อความสวยงาม เน้นที่สุนทรียภาพต่างๆ มุ่งความงามให้เกิดความสุขทางด้านจิตใจ อารมณ์ การจัดจะหลากหลายบรรยากาศ มีมุมสงบมีมุมก่อให้เกิดความประหลาดใจ เป็นการมุ่งเน้นให้เกิดคุณค่า มีความลี้ลับ เพื่อให้เกิดความคิด ความสนใจ ความระทึกใจ ความสร้างสรรค์ เช่น การจัดสวนที่มีมุมน้ำพุ น้ำตก ทางน้ำไหล ไม้ดอกสวยงาม เป็นต้น

3. การจัดสวนเพื่อการทดลอง การศึกษาทดลองค้นคว้าวิจัยต่าง ๆ 

   

ความสำคัญของการจัดสวน

ภายในบริเวณบ้านจะทำให้บริเวณสะอาด เป็นระเบียบ ลดมลพิษต่าง ๆ โดยเฉพาะสนามหญ้าจะสามารถลดมลพิษของแสง เสียง ฝุ่นละออง เพราะหญ้าเป็นตัวกรองฝุ่นละอองและก็ขับแสงได้ดีที่สุดทีเดียว นอกจากนี้ยังทำให้พื้นที่เป็นสัดส่วน มีมุมสงบส่วนตัว เสริมบ้านอาคารให้ดูดีขึ้น มีคุณค่ามากขึ้น ปรุงแต่งสภาพแวดล้อมต่าง ๆ ให้ดูดีขึ้นมา

 

การแบ่งพื้นที่ของสวนบ้าน

การแบ่งพื้นที่ในสวนแต่ละประเภทจะแตกต่างกันไป สวนสาธารณะก็แตกต่าง แต่สวนบ้านค่อนข้างจะใกล้ชิดกับประชาชนหรือคนหรือสมาชิกครอบครัวมากที่สุด การแบ่งพื้นที่ของสวนบ้านแบ่ง

ได้เป็น 2 หลักใหญ่ ๆ โดยอาศัยลักษณะของวัฒนธรรมของต่างชาติเป็นต้นแบบ เช่น การแบ่งพื้นที่ของการจัดสวนของชาวตะวันตกหรืออเมริกา ซึ่งโดยทั่ว ๆ ไป บ้านของชาวตะวันตกและ

อเมริกานั้นไม่ค่อยมีรั้วบ้าน อาจจะมีรั้วเป็นรั้วเตี้ย ๆ อย่างนี้เป็นต้น การแบ่งพื้นที่การจัดสวนของชาวตะวันตกจึงแบ่งออกได้เป็น 3 ส่วนหลักใหญ่ ๆ ด้วยกันคือ

1. พื้นที่ส่วนหน้าหรือส่วนสาธารณะจะเป็นส่วนโชว์ การจัดสวนส่วนนี้ควรจะเป็นสนามเปิดเป็นส่วนใหญ่ ต้นไม้ไม่มาก จะเสริมให้บ้านดูสง่ามีคุณค่ามากขึ้น เป็นส่วนของพื้นที่ที่ติดถนน

2. พื้นที่บริการหรือการปฏิบัติงานส่วนนี้คล้าย ๆ กับครัว พื้นที่ซักล้างภายในบ้าน จะประกอบไปด้วยส่วนที่เก็บเครื่องมืออุปกรณ์ที่ใช้อำนวยความสะดวก ไม่ว่าจะเป็นราวตากผ้า ถังขยะ หรือบางครั้งก็อาจจะดัดแปลงเป็นส่วนพื้นที่ปลูกพืชผักสวนครัวที่ใช้ภายในบ้านก็ได้ เพราะฉะนั้นส่วนนี้ของพื้นที่จัดอยู่ใกล้ ๆ กับพื้นที่บริการ เช่น ห้องครัว ห้องซักล้าง ให้ได้เกิดความเชื่อมโยงซึ่งกันและกัน

3. พื้นที่พักผ่อนส่วนตัว โดยทั่ว ๆ ไป สมาชิกครอบครัวต้องการความสงบ ความสวยงาม พื้นที่ของสวนส่วนนี้เปรียบเสมือนกับห้องพักอาศัย ห้องนอน ห้องรับแขก การจัดก็ควรให้อยู่ในสภาพใกล้ เคียงกับห้องนอน ห้องรับแขก หรืออื่น ๆ โดยส่วนใหญ่แล้วชาวตะวันตกจะใช้พื้นที่ของสวนส่วนนี้อยู่หลังบ้าน เป็นพื้นที่เชื่อมโยงกับลานพักจะมีการจัดอย่างพิถีพิถัน มีสิ่งอำนวยความสะดวกครบครัน การจัดมีความเป็นพิเศษ หลายบรรยากาศ สนองตอบต่อความสุขของครอบครัวหรือผู้ที่อยู่อาศัยมากที่สุด

 

สำหรับการแบ่งพื้นที่อีกแบบหนึ่งก็คือเป็นของชาวตะวันออก เมื่อปลูกบ้านแล้วมักจะมีรั้วบ้านรั้วโปร่งก็มี รั้วทึบก็มี รั้วค่อนข้างจะสูง การแบ่งพื้นที่จะแบ่งเป็น 3 ส่วนคือ

1. ส่วนหน้า เป็นส่วนที่ติดถนน การจัดจะเน้นในเรื่องความเหมาะสม จัดขนาดของพื้นที่ ไม่มีวัตถุประสงค์ของการใช้เป็นที่พักผ่อน

2. สวนครัว อันนี้เจาะลงสวนครัวโดยตรง ให้ทำหน้าที่รวบรวมเกี่ยวกับเรื่องพืชผักต่าง ๆ กิจกรรมเกี่ยวกับการดำรงชีวิตของคนเป็นส่วนใหญ่ พื้นที่สวนส่วนนี้อยู่ระหว่างสวนหน้ากับสวนใน และในส่วนของสวนครัวอาจจะเป็นที่เก็บวัสดุอุปกรณ์ต่าง ๆ ได้อีก เช่น ราวตากฟ้า อุปกรณ์สำหรับงานสวน ระบบน้ำ ระบบไฟ

3. ส่วนใน เป็นพื้นที่ด้านหลังบ้าน เปรียบเสมือนเป็นบ้าน หรือส่วนที่พักผ่อนจริง ๆ เพื่อให้ผู้อยู่ อาศัยได้ใช้ชีวิตสัมผัสกับธรรมชาติ การจัดแบบนี้จึงอุดมไปด้วยไม้ใหญ่ ไม้ดอกนานาชนิดแล้วในสวนส่วนในยังแบ่งออกเป็น 3 ส่วนย่อย ส่วนแรกคือ ตอนหน้าสุด การจัดจะโปร่งบาง ถัดไปเป็นตอนกลางอาจจะเป็นลักษณะของลำธารน้ำไหล หรือน้ำตกเตี้ย ๆ คลุมแมกไม้ที่มีการปักควบคุมทรง ส่วนด้านหลังนั้นจะเป็นเนินขา โขดหินแล้วก็ป่าไม้ใหญ่ เพราะฉะนั้นลักษณะของการแบ่งพื้นที่ของการจัดสวนแบ่งตามลักษณะ ตามประเพณีนิยม ของชาวตะวันตกและตะวันออก

 

ข้อมูลโดย:
รองศาสตราจารย์สมจิต โยธะคง
สาขาวิชาส่งเสริมการเกษตรและสหกรณ์
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช